×
×
ČLANCI

SRBIJA IZMEĐU SRPA I ČEКIĆA

03.Oct.2017 | 8:50 pm |

Ulični performans u Beogradu, Terazije 1945.

Srđan Cvetković

Uoči 20. oktobra: Кoliko je slučaj Srbije i Jugoslavije uporediv sa primerima poratne odmazde u Evropi?

Uoči godišnjica oslobođenja Beograda i Srbije u Drugom svetskom ratu od fašizma retko se govori o mnogim žrtvama koje su stradale od drugog velikog zla 20. veka – boljševizma. A kada se i piše o ovim smutnim poratnim mesecima često se prave komparacije i govori kako ni u Zapadnoj Evropi posleratna pravda nije bila ujednačena. Navodi se obično primer Francuske kao zemlje koja je iako demokratska eto bila podložna ,,etosu odmazde“. Na žalost takve komparacije su krajnje neutemeljene i netačne. Srbija i Jugoslavija daleko prednjače u broju pobijenih u vreme revolucioanrnog terora i osvete ne samo u donosu na Francusku nego i u odnosu na sve zemlje Istočnog bloka. Кako?

Pro­ces de­na­cifi­ka­ci­je na­i­la­zio je na ma­nji ot­por i mno­go je žu­stri­je vo­đen u ze­mlja­ma gde na­ci­fa­ši­stič­ka ide­o­lo­gi­ja ni­je bi­la opšte pri­hva­će­na. U Fran­cu­skoj su sna­žan po­kret ot­po­ra, društveno-istorijske podele ali i masovna kola­bo­ra­ci­ja uslo­vi­li dra­stič­ni­ji ob­ra­čun ne­go u dru­gim za­pad­no­e­vrop­skim dr­ža­va­ma, uz pri­me­re po­li­tič­kih i lič­nih zlo­u­po­tre­ba. Ipak sve ove po­ja­ve bile su samo ,,leva skretanja“ i in­ten­zi­vne samo neposredno po oslo­bo­đe­nju da bi pro­to­kom vre­me­na la­ga­no splaš­nja­va­le i bile prevedene u sistem demokratske pravne države. Budući da revolucionarni pokreti nisu nigde preuzeli vlast nije bilo masovne zloupotrebe antifašizma u slamanju ideoloških i klasnih protivnika tipičnim za Istočnu Evropu gde se težilo uspostavljanju totalitarne vlasti.

U Istočnoj Evropi se proces kažnjavanja kolaboranata i ratnih zločinaca poklopio se prvom fazom revolucije pa je stoga broj ubijenih po tom osnovu uglavnom nemerljivo veći nego na Zapadu. Institucije sile a naročito tajna policija su in­stru­men­ta­li­zo­vane od stra­ne ko­mu­ni­sta i imale su precizna uputstva za eli­mi­na­ci­ju pro­tiv­ni­ka re­vo­lu­ci­je i sta­bi­li­zo­va­nje no­ve vla­sti. Sa prljavom vodom izbacivala se i čista. Za razliku od Francuske i drugih zapadnih demokratija vaninstitucionalno ,,čišćenje“ nasilje u Istočnoj Evropi pa i u Srbiji i Jugoslaviji uglavnom nije bilo plod ekscesa ili ,,vanrednog stanja“ već i deo detaljno razrađenog revolucionarnog plana. Političko nasilje je vođeno ovde etapno (,,salama tehnika“ kako je govorio jedan mađarski komunista). U prvoj fazi se zaklanjalo iza obračuna sa ratnim zločincima i kolaboracionstima, u drugoj iza progona ,,špijuna i izdajnika“ a u trećoj iza izdajnika u partijskim redovima. Zatvorivši krug teror je ovde vremenom prerasao u trajan, totalan i savršen represivni sistem koji je potrajao decenijama. To ne znači da ovde ,,etosa odmazde“ poput onih Zapadnoj Evropi. Naprotiv.

 

Oslobođeni Beograd 20.oktobar 1944.

U Istočnoj Evropi je različit intezitet poratnih čistki zavisno do istorijskih i društvenih okolnosti. Tako je on bio veći u Poljakoj, Grčkoj, Bugarskoj a naročito Jugoslaviji za razliku od recimo Rumunije, Mađarske, i Čehoslovačke. Teror je naravno bio uslovljen i izrazitim nacionalnim i društvenim protivrečnostima, velikim žrtvama i zločinima u ratu, snažnim i suprotstavljenim pokretima otpora, krvavim građanskim ratom kao i jakim snagama kolaboracije. Ali su među likvidiranim mnogi eliminisani samo kao politički i klasni protivnici revolucionarne vlasti, pripadnici predratne političke, kulturne i društvene elite, predsednici opština, pripadnici pa čak i simpatizeri Jugoslovenske vojske u otadžbini, mobilisani vojnici i žandarmi koji nisu zasluživali smrt, benigni oblici kolaboracije itd..

Tezu o izetnosti jugoslovenskog slučaja u evropskim okvirima potkrepljuju podaci broju osuđenih na smrt, odnosno likvidiranih na kraju rata pod optužbama za kolaboraciju i ratne zločine. U Srbiji je popisano imenom i prezimenom na oko četiri miliona stanovnika 1945. blizu 59.000 stradalih lica na oko 211 lokacija tajnih grobnica. U često pominjanoj Francuskoj oko 5.000 na 40 miliona stanovnika. Prema broju likvidiranih bez suđenja na milion stanovnika ako se uzmu i najopreznije brojke i precizni popisi u Srbiji dobija se podatak da je u Francuskoj likvidirano oko 225 a u Srbiji oko 5.000 lica na milion stanovnika (u Jugoslaviji i preko 5.800) što je preko dvadeset puta više. Sličan je odnos i u broju osuđenih na smrt: u Francuskoj 39 a u Srbiji oko 400 lica na milion stanovnika.

 

Jugoslavija, Srbija i Francuska: broj osuđenih na smrt i likvidiranih 1944-1948. na milion stanovnika

Od ostalih evropskih zemalja može uzeti da je nešto slično viđeno samo u Bugarskoj gde je osuđeno na smrt 219 lica a likvidirano 2.000 na milion stanovnika (što je gotovo duplo manje nego u Srbiji!). U Poljskoj je likvidirano negde oko 450 lica na milion, dok u svim ostalim zemljama je stvar znatno drugačija i kreće se od 4-30 osuđenih na smrt na milion stanovnika dok su masovne likvidacije bez suda skoro nepoznate. Dakle prema svi pokazateljima u Srbiji je broj ubijenih poglavi stanovnika najmanje duplo veći od broja ubijenih u odnosu na najbližu Bugarsku dok je u odnosu na Francusku a pogotovu ostale evropske zemlje broj likvidiranih na kraju rata od dvadeset pa i do nekoliko stotina puta veći. Ako bi pak uračunali u broj indirektno ubijnih tj. one civile koji u stradali u logorima i zatvorima (još najmanje oko 35.000 u Srbiji) udeo ubijenih na milion stanovnika bi se popeo i na 10.000 što je neslavan rekord u evropskim razmerama. Zaključak je da brojčani podaci dokazuju da je režim u Jugoslaviji na kraju rata bio najrepresivniji u Istočnoj Evropi (sa Francuskom je poređenje besmisleno!) baš kao što je posle političkog zaokreta početkom pedesetih i odricanja od staljinističkog nasleđa bio najliberalniji.

 

Osuđeni na smrt i pogubljeni 1944-1948. na milion stanovnika [1]